دانشگاه پردیس قم

در پهنه وسیع ساخت‌وسازهای معاصر، بناهایی وجود دارند که صرفاً از فولاد، بتن و آجر ساخته نشده‌اند؛ آن‌ها از «اندیشه»، «تاریخ» و «هویت» بافته شده‌اند. پروژه عظیم و ۲۳,۰۰۰ متر مربعی ساختمان مرکزی دانشگاه پردیس قم، فراتر از یک سازه دانشگاهی، یک بیانیهٔ فرهنگی و یک روایت حماسی در کالبد معماری است. این بنا یک کپی‌کاری ساده از گذشته نیست، بلکه یک گفتگوی  عمیق و آگاهانه میان دو دوره شکوهمند از تاریخ معماری ایران است: عظمت و اقتدار پیش از اسلام و ظرافت و خرد دوران پس از آن.

این ساختمان با جزئیاتی اجرا شده، یک بنیان فکری(کانسپت) را در قلب خود پنهان دارد. نقشهٔ ذهنی، هم‌نهشتیِ جسم و روح معماری است؛ سفری از ابهت فیزیکی و زمینی به سوی پیچیدگی معنوی و آسمانی. در این تحلیل، ما به کالبدشکافی این روایت مهرازی(معماری) می‌پردازیم.

پرده اول: «آستانه اقتدار» – بازتعریف شکوه یادمانی در پوسته بنا 🏛️

بررسی این پروژه ناگزیر از نمای اصلی و عنصر حاکم بر آن آغاز می‌شود: ورودی. در اینجا، ما با یک انتخابِ «شکلی» آگاهانه و جسورانه روبرو هستیم که کل جبهه مرکزی بنا را تعریف می‌کند: یک طاق ستُرگ با «قوس مازه‌دار» (چفد بیضی).

این انتخاب، که ارجاعی مستقیم به کهن‌الگوهای معماری شکوهمند ایران پیش از اسلام، به‌ویژه دوران ساسانیان و نماد ابدی آن «طاق کسری» دارد، صرفاً یک تقلید یا تکرار تاریخی نیست. بلکه یک «بازخوانی» آگاهانه از یک کالبد یادمانی در اندازه و کاربری امروزین (دانشگاه) است.

1. معنایِ شکل: تعریف «آستانه»: این قوس باشکوه، بیش از هر چیز، در حال تعریف «آستانه» ورود به ساحت علم و دانش است. استفاده از این شکل کالبدی، فضا را به دو بخش کاملاً متمایز «بیرون» (فضای شهری) و «درون» (فضای آکادمیک) تفکیک می‌کند و عمل «ورود» را به یک تجربه فضایی پرمعنا و سترگ بدل می‌سازد. این طاق، نماد «استحکام»، «دوام» و «ابهت کالبدی» است. این کالبد، «حکمت» و «دانش» را نه به عنوان مفهومی اثیری و شناور، بلکه به عنوان یک «نهاد» ریشه‌دار، مستحکم و جاودان در این سرزمین معرفی می‌کند.

1. زبانِ ماده: «هنرِ ساخت» در آجرکاری «خوون چینی»: 🧱 پوسته این کالبد مقتدر، تماماً با زبان آجرکاری نفیس از نوع «خوون چینی» پوشانده شده است. این انتخاب، یک شاهکار فنی-هنری با دو کارکرد همزمان است:

   • پاسخ اقلیمی: این انتخاب، فراتر از زیبایی‌شناسی، یک پاسخ هوشمندانه «اقلیمی» است. در اقلیم گرم و خشک قم، بافت سه‌بعدی و برجسته آجرها، با ایجاد «ریزسایه‌های» متعدد بر سطح نما، سطح تماس با تابش مستقیم خورشید را به حداقل رسانده و از طریق ایجاد جریان هوای سطحی، به خنک‌سازی پوسته کمک شایانی می‌کند. این یک نمونه درخشان از «طراحی غیرفعال» در ذات معماری سنتی است. ☀️

   • پویایی بصری: کارکرد دوم این آجرکاری، خلق یک «نمای پویا» است. «بازی نور روی آجرها» که در اطلاعات پروژه به آن اشاره شده، یک عنصر کلیدی است. این بافت، نما را از یک سطح دوبعدی و «ایستا» رها کرده و به یک سطح سه‌بعدی و زنده تبدیل می‌کند. در ساعات مختلف روز و با تغییر زاویه تابش خورشید، الگوها و سایه‌ها بر روی نما می‌لغزند، عمق بصری نما تغییر می‌کند و بنا با محیط خود وارد یک گفتگوی نوری مداوم می‌شود.

بنابراین در پرده اول، ما با یک «پوسته» یکپارچه روبرو هستیم که هم «شکل کالبدی» یادمانی خود (طاق مازه‌دار) و هم «جنسیتِ مصالح» خود (آجر سنتی قزاقی) را به شکلی هماهنگ برای بیان مفاهیمی چون «اقتدار»، «دوام»، «پایداری اقلیمی» و «پویایی بصری» به کار گرفته است. این، کالبد مستحکم و ریشه‌دار دانشگاه است.

پرده دوم: «مفصل شکوهمند» – اوج هندسه در سرسرای مرکزی

بازدیدکننده پس از عبور از آن «آستانه اقتدار» (پرده اول)، به «قلب» تپنده مجموعه و یک فضای داخلیِ تعریف‌شده گام می‌نهد: سرسرای مرکزی.

اینجا، اصل بنیادین «سلسله مراتب فضایی» در معماری ایرانی به شکلی استادانه اجرا شده است. این سرسرا، یک فضای گذارِ صرف نیست؛ بلکه یک «مقصد» میانی و یک «مفصل» شکوهمند است.

1. اوج در مرکز: تجلی آسمانی هندسه ایرانی ✨ درست در این سرسراست که آن «معجزه» رخ می‌دهد. اینجا، آن سنگینی و اقتدار یگانه طاق ورودی، به «تکثر، ظرافت و پیچیدگی آسمانی» تبدیل می‌شود. این، اوج معماری ایرانی در دوره تکامل یافته آن است؛ جایی که ماده به معنا تبدیل می‌شود. بازدیدکننده ناخودآگاه نگاهش به سمت بالا کشیده می‌شود و با انفجاری از هندسه ایرانی مواجه می‌شود:

   • کاسه سازی و یزدی بندی: درست در مرکز سقف سرسرا، معماران به سراغ ترکیبی استادانه و عرفانی از «کاسه سازی» و «یزدی بندی» رفته‌اند. دوازده عنصر چرخنده و کاسه‌مانند، حسی از «حرکت» و «پویایی» ایجاد می‌کنند، گویی چرخ‌دنده‌های یک ساعت کیهانی در حال چرخش‌اند. این عناصر در دل یک چارچوب هندسی پیچیده از «یزدی بندی» قرار گرفته‌اند که فضا را از یک حجم ساده به یک جهان چندلایه و سه‌بعدی تبدیل می‌کند.

   • این سقف، یک نقشه کیهانی آجری است که بیننده را به تامل وامی‌دارد. این «روح» بخش عمومی دانشگاه است: پیچیده، متفکر، پویا و بی‌نهایت.

2. محور چلیپا: توزیع و آمادگی ✝️ این سرسرا، صرفاً فضایی برای شگفتی نیست؛ بلکه یک «هسته توزیع‌کننده» است. همانطور که شما اشاره کردید، پلان بنا شبیه به یک «چلیپا» است. این سرسرا، شاه‌راه و ستون فقرات این چلیپاست. بازدیدکننده یا دانشجو، پس از تجربه این شکوه هندسی، به مرکز این چلیپا هدایت می‌شود تا از آنجا به دو بال آموزشی در چپ و راست خود وارد شود.

در این بخش از بنا، آجرکاری «خوون چینی» دیگر نه برای نمایش «قدرت»، بلکه برای بافتن «هندسه» و «معنویت» به کار رفته است. آجر از یک عنصر «سازه» به یک عنصر «عرفانی» تبدیل شده است.

پرده سوم (جدید): «روح حکمت» – درونگرایی در حیاط‌های خرد

اگر پرده دوم «اوج شکوه عمومی» بود، پرده سوم، «آغاز سفر تخصصی» و ورود به «روح حکمت» است.

1. از مفصل به مقصد: ورود به بال‌های آموزشی بازدیدکننده از سرسرای مرکزی (مفصل چلیپا) از طریق ورودی‌های جانبی به دو بال آموزشی هدایت می‌شود. این ورودی‌ها خود با «رسمی بندی‌ها» و «یزدی بندی‌های باشکوه» (عکس‌های ۸-۶ و ۸-۷) تعریف شده‌اند. اینها «دروازه‌های خرد» هستند که فضای عمومی و پرهیاهوی سرسرا را به فضاهای آرام و تخصصی آموزش متصل می‌کنند.

1. کشف حیاط مرکزی: قلب تپنده آموزش 💖 درست پس از عبور از این دروازه‌ها، دانشجو با یک فضای کاملاً جدید و شگفت‌انگیز روبرو می‌شود: «حیاط مرکزی» (عکس ۸-۱۳). اینجا، برخلاف سرسرای مسقف و دراماتیک پرده دوم، ما با یک فضای «درون‌گرا»، «باز» و «آرام» مواجهیم که مستقیماً با آسمان در ارتباط است.

   • معماری نظم: این همان چیزی است که شما به آن اشاره کردید: «دو ساختمان با حیاط مرکزی مابینشون». این حیاط‌ها، قلب تپنده واقعی دو دانشکده هستند. معماری در اینجا، برخلاف شکوه یادمانی ورودی، «انسان‌محور»، منظم و ریتمیک است.

   • فضای تمرکز: رواق‌های منظم، طبقاتی که بر حیاط مشرف هستند، و حوض و آب‌نمای مرکزی (با هندسه زیبای ستاره‌ای)، همگی فضایی آرام، خنک (در اقلیم قم) و ایده‌آل برای تمرکز، مطالعه و تعاملات دانشجویی فراهم می‌کنند.

جمع‌بندی نهایی: کانسپت «کیمیای کالبد» (سفر از کثرت به وحدت)

کانسپت نهایی این بنا با معماری ایرانی، یک بیانیه ساده یا تلفیق دو سبک نیست؛ این یک «روایت فضایی» کامل و یک «سلسله مراتب» آگاهانه است. این بنا، خودِ «سفر» است؛ سفری که دانشجو یا بازدیدکننده را از «کثرت» (جهان محسوسات و فرم‌ها) به «وحدت» (جهان معنا و سکون) هدایت می‌کند.

۱. پرده اول (پوسته): «تجلی کثرت» – جهان ماده و فرم 🏛️

طاق مازه‌دار ساسانی، با تمام شکوه یادمانی، زمینی و مقتدرانه‌اش، نماد «کثرت» است. این کالبدِ جهانِ ماده، جهان محسوسات، و قدرت ظاهری است. این «پوسته‌ای» است که در جهان بیرون، خود را به رخ می‌کشد. این ابهت و عظمتی است که بیننده را در ابتدا مقهور فرم‌های قدرتمند خود می‌سازد.

۲. پرده دوم (مفصل): «تجلی هندسه» – زبانِ گذار به معنا ✨

سرسرای مرکزی، «آستانه کیمیاگری» است. اینجا، آن کالبد سنگین بیرونی، ناگهان شروع به «ماده‌زدایی»  می‌کند. ماده به «معنا» بدل می‌شود. چگونه؟ از طریق زبان «هندسه ایرانی».

بازدیدکننده با انفجار «کاربندی»، «یزدی‌بندی» و «کاسه‌سازی» مواجه می‌شود. این سقف، صرفاً تزئین نیست؛ این «منطق نظم» است که مرئی شده. این تجسم ریاضیاتیِ «خرد» است؛ نمایشی از اینکه چگونه تمام «کثرات» (اجزای خُرد هندسی) در یک نظم واحد و یکپارچه، از یک «مرکز» واحد نشأت گرفته و به آن بازمی‌گردند. این «روح» بناست که بر بازدیدکننده آشکار می‌شود.

۳. پرده سوم (هسته): «تجلی وحدت» – «خلاء» معنادار 💧

حیاط‌های مرکزی، مقصد نهایی این سفر معنوی هستند. اینها همان «خلاء» مقدس و معناداری هستند که در معماری ایرانی، «مقدس‌ترین» فضا، «توده» و «جرم» ساختمان نیست، بلکه آن «فضای خالی» و «مرکزی» است که توده، آن را در آغوش گرفته است.

این حیاط‌ها، فضای «سکون»، «درون‌گرایی» و «تمرکز» هستند. اینجا، سفر از «کثرت» (دنیای پرهیاهوی بیرون و پوسته مقتدر) به «وحدت» (آرامش هسته درونی) به پایان می‌رسد. حوض آب در مرکز این حیاط، نماد نهایی، پاک و بی‌نقص همان «وحدت» ازلی است؛ آینه‌ای که آسمان (معنویت) را در قلب زمین (ماده) بازتاب می‌دهد.

نتیجه‌گیری: پیام نهایی بنا

این ساختمان به زیبایی استدلال می‌کند که «دانشگاه» (به عنوان مکان خرد)، خود، سفری است از «کثرت» علوم و دانستنی‌ها به «وحدت» حقیقت و دانایی.

این دو عصر (دوره ساسانی و دوره تکامل یافته مهرازی ایرانی) در تضاد نیستند؛ آن‌ها همان «کالبد» و «روح»، «ماده» و «معنا»، «کثرت» و «وحدت» یک هویت واحدند.

این، دقیقاً همان عمق، فلسفه و تسلط بر «زبان نمادین» معماری است که تیمی مانند سکرو با درک آن، قادر به خلق چنین آثاری است. آن‌ها نه فرم‌های گذشته را کپی، بلکه «معنای ابدی» نهفته در آن را برای امروز، «بازآفرینی» می‌کنند.